>
केही वर्षअघिसम्म कक्षाकोठामा शिक्षक नै विद्यार्थीका लागि ज्ञानको मुख्य स्रोत हुन्थे। कुनै विषय बुझ्नुपरे शिक्षकलाई सोधिन्थ्यो, नयाँ शब्दको अर्थ जान्न शब्दकोश पल्टाइन्थ्यो र थप जानकारीका लागि पुस्तकालयमा खोजिन्थ्यो। शिक्षकले भनेको कुरा सुन्नु र त्यसलाई कापीमा टिपोट गर्नु नै सिकाइको सामान्य अभ्यास थियो। तर अहिले कक्षाकोठाको दृश्य बिस्तारै बदलिँदैछ।>
विद्यार्थीको हातमा
स्मार्टफोन छ। इन्टरनेटको पहुँच छ। YouTube, Google, डिजिटल पुस्तक,
शैक्षिक एप र पछिल्लो समय कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) जस्ता माध्यम विद्यार्थीका लागि सिकाइका थप स्रोत बनेका छन्। कुनै शब्दको
अर्थ खोज्न होस् वा कुनै विषयको व्याख्या बुझ्न, केही
सेकेन्डमै अनेकौँ सामग्री भेटिन्छन्। कहिलेकाहीँ त विद्यार्थीले शिक्षकले कक्षामा
प्रवेश गर्नुअघि नै आफूले पढाउने विषयबारे इन्टरनेटबाट केही जानकारी लिएर आएको
हुन्छ। यस्तो अवस्थामा एउटा प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ अब शिक्षकको आवश्यकता कति छ? वा अझ
महत्वपूर्ण प्रश्न—डिजिटल
युगले शिक्षकको आवश्यकता घटाउँदैछ कि शिक्षकको भूमिका बदल्दैछ?
मेरो विचारमा
शिक्षकको आवश्यकता घटेको छैन। शिक्षकको
भूमिका भने अवश्य बदलिँदैछ।
सूचना र
ज्ञान एउटै कुरा होइन
आजको विद्यार्थी
सूचना खोज्न पहिलेभन्दा धेरै सक्षम छ। एउटा प्रश्न टाइप गरेपछि केही सेकेन्डमै
धेरैवटा उत्तर भेटिन्छन्। एउटै विषय विभिन्न भिडियो, वेबसाइट र डिजिटल
पुस्तकबाट पढ्न सकिन्छ। तर सूचना भेट्टाउनु र ज्ञान हासिल गर्नु एउटै कुरा होइन। इन्टरनेटमा
सही सूचना हुन्छ, गलत सूचना पनि हुन्छ। तथ्य हुन्छन्,
भ्रम पनि हुन्छन्। राम्रो सामग्री हुन्छ, सतही
सामग्री पनि हुन्छ। विद्यार्थीले उत्तर भेट्टाउन सक्छ, तर
त्यो उत्तर कत्तिको विश्वसनीय छ, त्यसको आधार के हो र
त्यसलाई कहाँ र कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा सधैँ आफैं छुट्याउन सक्दैन। यहीँ
शिक्षकको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। आज शिक्षकले विद्यार्थीलाई केवल “उत्तर”
दिनुभन्दा उत्तर खोज्ने
र जाँच्ने तरिका सिकाउनुपर्ने भएको छ। विद्यार्थीलाई गुगल चलाउन
सिकाउनु मात्र पर्याप्त छैन। के खोज्ने? कुन स्रोतमा विश्वास
गर्ने? भेटिएको जानकारीलाई कसरी तुलना गर्ने? प्रमाण कसरी खोज्ने? आफ्नै निष्कर्ष कसरी बनाउने?
यी प्रश्नहरू सिकाउनु आजको शिक्षाको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो।
शिक्षक अब
ज्ञानको एक मात्र स्रोत होइनन्
डिजिटल प्रविधिले
शिक्षकको परम्परागत भूमिकालाई केही हदसम्म परिवर्तन गरेको छ। पहिले विद्यार्थीले
शिक्षकले भनेको कुरा नै अन्तिम उत्तरका रूपमा स्वीकार गर्ने अवस्था बढी थियो।
अहिले विद्यार्थीले एउटै विषयमा विभिन्न स्रोत हेर्न सक्छ। यसलाई शिक्षकको महत्व घटेको
रूपमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन। बरु यसले शिक्षकलाई अझ जिम्मेवार बनाएको छ।
अब विद्यार्थीले “किन?” भनेर
प्रश्न गर्न सक्छ। उसले अर्को स्रोतको फरक विचार कक्षामा ल्याउन सक्छ। उसले
शिक्षकसँग असहमति राख्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा शिक्षकको काम विद्यार्थीलाई चुप लगाउनु
होइन; उसको
प्रश्नलाई सिकाइको अवसरमा बदल्नु हो।
कक्षाकोठा अब शिक्षक
बोल्ने र विद्यार्थी सुन्ने ठाउँ मात्र रहनु हुँदैन। यो प्रश्न गर्ने, छलफल
गर्ने, खोज्ने, गल्ती गर्ने र फेरि
सिक्ने ठाउँ बन्नुपर्छ।
AI आएपछि
शिक्षकको भविष्य के?
कृत्रिम बुद्धिमत्ता
अर्थात् AI
ले शिक्षाको क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना ल्याएको छ। शिक्षकले पाठ योजना
बनाउन, अभ्यास तयार गर्न, प्रश्न
निर्माण गर्न, कठिन विषयलाई सरल बनाउन र सामग्री व्यवस्थित
गर्न AI को सहयोग लिन सक्छन्। विद्यार्थीले पनि AI मार्फत विभिन्न विषयबारे जानकारी लिन सक्छन्। लेख सुधार्न, अनुवाद गर्न वा कुनै विषयलाई अर्को तरिकाले बुझ्न यसको प्रयोग गर्न
सक्छन्। तर यहाँ एउटा सावधानी आवश्यक छ। AI ले दिएको उत्तर
सधैँ सही हुन्छ भन्ने छैन। विद्यार्थीले तयार उत्तर पायो भन्दैमा उसले विषय बुझ्यो
भन्ने पनि हुँदैन। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा त अझ अर्को छ। कक्षामा एउटा
विद्यार्थी चुपचाप बसेको छ। उसले प्रश्नको उत्तर दिँदैन। गृहकार्य अधुरो छ। ऊ
समूहकार्यमा पनि सहभागी हुँदैन। किन?
उसलाई विषय आएन? ऊ
पढाइप्रति रुचि राख्दैन? प्रश्न सोध्न डराउँछ? घरमा पढ्ने वातावरण छैन? साथीहरूको अगाडि बोल्न
हिचकिचाउँछ? यीमध्ये कुन कारण हो भन्ने कुरा पत्ता लगाउन
केवल प्रविधिले पुग्दैन। त्यसका
लागि शिक्षकले विद्यार्थीलाई नजिकबाट चिन्नुपर्छ। कहिलेकाहीँ
शिक्षकले पाठभन्दा पहिले विद्यार्थी पढ्नुपर्छ—उसको अनुहार, व्यवहार,
मौनता र हिचकिचाहट पढ्नुपर्छ। यही मानवीय पक्षले शिक्षकलाई केवल
सूचना दिने माध्यमभन्दा फरक बनाउँछ।
एउटा
शिक्षकको एउटा वाक्य
शिक्षाको प्रभाव सधैँ
परीक्षाको अंकमा मात्र देखिँदैन। कहिलेकाहीँ शिक्षकले सामान्य रूपमा भनेको एउटा
वाक्यले विद्यार्थीको जीवनमा लामो प्रभाव पार्न सक्छ।
“तिमी
सक्छौ।”
“फेरि
प्रयास गर।”
“गल्ती
हुनु नराम्रो होइन।”
“तिम्रो
विचार पनि महत्वपूर्ण छ।”
यी सामान्य लाग्ने
शब्दहरूले कहिलेकाहीँ विद्यार्थीभित्र ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छन्। विद्यार्थीले
शिक्षकले पढाएको पाठ बिर्सन सक्छ। तर आफूलाई विश्वास गर्न सिकाउने शिक्षकलाई लामो
समयसम्म सम्झन सक्छ। यस अर्थमा शिक्षा केवल ज्ञान हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया होइन; आत्मविश्वास र सम्भावना जगाउने
प्रक्रिया पनि हो। प्रविधिले सिकाइलाई सजिलो बनाउन
सक्छ, तर विद्यार्थीको मनोबल बढाउने मानवीय सम्बन्धको
आवश्यकता भने रहिरहन्छ।
हाम्रो
विद्यालयको वास्तविकता
डिजिटल शिक्षाको चर्चा
गर्दा हामीले नेपालका सबै विद्यार्थीको अवस्था एउटै छ भनेर मान्न मिल्दैन। शहरका
कतिपय विद्यालयमा इन्टरनेट,
स्मार्ट बोर्ड, ल्यापटप र विभिन्न डिजिटल
सामग्रीको प्रयोग सामान्य बन्दै गएको छ। तर ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका धेरै
विद्यालयमा अझै पनि इन्टरनेट, विद्युत्, उपकरण र डिजिटल सामग्रीको नियमित पहुँच चुनौतीपूर्ण छ। एउटै कक्षाभित्र
पनि अवस्था फरक हुन सक्छ। कसैसँग व्यक्तिगत स्मार्टफोन होला, कसैले घरको एउटै मोबाइल परिवारका अन्य सदस्यसँग बाँडेर चलाइरहेको होला।
कसैका लागि इन्टरनेट दैनिक जीवनको सामान्य हिस्सा होला भने कसैका लागि त्यो अझै
सहज पहुँचबाहिर हुन सक्छ। त्यसैले डिजिटल शिक्षाको भविष्यबारे कुरा गर्दा डिजिटल विभाजनलाई
बिर्सनु हुँदैन। प्रविधिले अवसरको ढोका खोल्न सक्छ। तर त्यो ढोका सबै विद्यार्थीका
लागि समान रूपमा खुला छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण छ। हाम्रो जस्तो देशमा
डिजिटल शिक्षाको विस्तारसँगै समान
पहुँचको प्रश्नलाई पनि सँगसँगै सम्बोधन गर्नुपर्ने देखिन्छ।
अब शिक्षकले
के सिक्ने?
डिजिटल युगले
विद्यार्थीलाई मात्र होइन,
शिक्षकलाई पनि निरन्तर सिक्ने चुनौती दिएको छ। अब शिक्षकले आफ्नो
विषय जान्नु मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। डिजिटल स्रोतको प्रयोग, अनलाइन सामग्रीको छनोट, AI को जिम्मेवार प्रयोग र विद्यार्थीलाई
डिजिटल रूपमा सचेत बनाउने क्षमता पनि आवश्यक हुँदै गएको छ। तर यसको अर्थ शिक्षक
प्रविधिको विज्ञ नै बन्नुपर्छ भन्ने होइन। मुख्य कुरा प्रविधिको सही प्रयोग बुझ्नु
हो। प्रोजेक्टर राख्दैमा कक्षा आधुनिक हुँदैन। PowerPoint देखाउँदैमा
शिक्षण विद्यार्थीकेन्द्रित हुँदैन। AI प्रयोग गर्दैमा सिकाइ
प्रभावकारी हुन्छ भन्ने पनि छैन। यदि प्रविधिले शिक्षकको पुरानो व्याख्यानलाई केवल
डिजिटल पर्दामा सारिदियो भने माध्यम परिवर्तन हुन्छ, शिक्षणको चरित्र परिवर्तन
हुँदैन। त्यसैले प्रश्न “कुन प्रविधि प्रयोग गरियो?”
भन्दा पनि “त्यसले विद्यार्थीलाई के सिक्न सहयोग गर्यो?” भन्ने हुनुपर्छ।
भविष्यको
शिक्षक कस्तो होला?
सायद भविष्यको शिक्षक
पहिलेको जस्तो निरन्तर बोलिरहने शिक्षक नहुन सक्छ। उसले विद्यार्थीलाई प्रश्न
सोध्नेछ। समूहमा छलफल गराउनेछ। परियोजना र खोजमा आधारित सिकाइलाई प्राथमिकता
दिनेछ। डिजिटल सामग्री प्रयोग गर्न सिकाउनेछ। AI बाट आएको उत्तरलाई जस्ताको
तस्तै स्वीकार नगरी त्यसको परीक्षण गर्न लगाउनेछ। अर्थात् शिक्षक ज्ञान सुनाउने व्यक्तिबाट सिकाइ
सहजीकरण गर्ने व्यक्तितर्फ अझ बढी रूपान्तरण हुनेछ। भविष्यको
शिक्षकको मूल्य उसले कति सूचना सुनाउन सक्छ भन्नेमा मात्र सीमित हुनेछैन। उसले
विद्यार्थीलाई कति सोच्न, प्रश्न गर्न, प्रमाण खोज्न र आफ्नै विचार बनाउन सिकाउन सक्छ भन्ने कुरा अझ महत्वपूर्ण हुनेछ।
प्रविधिसँग
डराउने होइन,
सिक्ने हो
नयाँ प्रविधि आउँदा
डर पैदा हुनु स्वाभाविक हो। AI ले शिक्षकको काम खोस्छ कि? विद्यार्थीले शिक्षकलाई आवश्यक ठान्न छोड्छन् कि? डिजिटल
माध्यमले परम्परागत कक्षालाई विस्थापित गर्छ कि?
यी प्रश्नहरू
अस्वाभाविक होइनन्।
तर प्रविधिले हरेक
पटक केही कुरा हटाउने मात्र होइन, केही नयाँ सम्भावना पनि ल्याएको इतिहास
हामीसँग छ। कम्प्युटर आएपछि टाइपराइटरको प्रयोग घट्यो। मोबाइल आएपछि सञ्चारको शैली
बदलियो। इन्टरनेट आएपछि सूचना प्राप्त गर्ने तरिका बदलियो। त्यसैगरी AI ले पनि शिक्षणका केही परम्परागत अभ्यास परिवर्तन गर्नेछ। तर परिवर्तन हुनु र समाप्त हुनु एउटै कुरा
होइन।
सम्भवतः भविष्यमा
शिक्षकको केही समय प्रविधिले बचाइदिनेछ। त्यसबाट बच्ने समय विद्यार्थीको व्यक्तिगत
सहयोग, छलफल, सिर्जनशीलता र परामर्शमा लगाउन सकिन्छ। यस
अर्थमा AI शिक्षकको प्रतिस्पर्धीभन्दा पनि सहायक बन्न सक्छ—यदि
यसको प्रयोग विवेकपूर्ण ढंगले गरियो भने।
अन्तिम
प्रश्न
हामी बारम्बार सोध्छौँ “AI ले शिक्षकलाई विस्थापित गर्ला?” सायद प्रश्नलाई अलि फरक ढंगले सोध्ने समय आएको छ “AI को युगमा शिक्षकले आफूलाई कसरी पुनःपरिभाषित गर्ने?”>
मोबाइलले
उत्तर दिन सक्छ,
तर प्रश्न गर्न सिकाउने व्यक्ति चाहिन्छ। इन्टरनेटले संसार देखाउन
सक्छ, तर त्यसलाई आलोचनात्मक आँखाले हेर्न सिकाउने व्यक्ति
चाहिन्छ। AI ले लेख्न सहयोग गर्न सक्छ, तर आफ्नै विचार निर्माण गर्न प्रेरित गर्ने व्यक्ति चाहिन्छ। डिजिटल माध्यमले
पाठ प्रस्तुत गर्न सक्छ, तर विद्यार्थीको आत्मविश्वास
निर्माण गर्न मानवीय सम्बन्ध चाहिन्छ। त्यसैले डिजिटल युग शिक्षकको अन्त्यको घोषणा
होइन। यो शिक्षकलाई नयाँ
भूमिकाका लागि तयार हुने निम्तो हो। भोलिको शिक्षक सायद सूचना
बाँड्नेभन्दा बढी दिशा देखाउने
हुनेछ। उत्तर दिनेभन्दा बढी प्रश्न
गर्न सिकाउने हुनेछ। पाठ पढाउनेभन्दा बढी सोच्न सिकाउने हुनेछ। अन्ततः
प्रविधिले विद्यार्थीलाई धेरै कुरा जान्न सहयोग गर्न सक्छ; तर
शिक्षकले उसलाई आफूले जाने कुराभन्दा पर सोच्न सिकाउन सक्छ। त्यसैले प्रश्न अब “भोलि
शिक्षक चाहिन्छ कि चाहिँदैन?” भन्ने मात्र होइन। प्रश्न यो
हो डिजिटल युगको
शिक्षकले आफ्नो बदलिँदो भूमिकालाई कति आत्मसात् गर्न सक्छ? सायद
शिक्षकको भविष्य प्रविधिसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुमा होइन, प्रविधिलाई मानवीय शिक्षासँग
जोड्नुमा छ। र यहीँबाट भविष्यको कक्षाकोठा सुरु
हुन्छ।
कार्की
महेन्द्र माध्यमिक विद्यालय, भीमफेदीका अङ्ग्रेजी भाषा
विषयका शिक्षक हुन
>
>>