विवश जंग थापा 

“मानव इतिहास केवल युद्ध, राज्य वा सभ्यताको इतिहास होइन; यो सूचनाको इतिहास पनि हो।“ विश्वप्रसिद्ध इतिहासकार युवल नोआ हरारीले आफ्नो नवीन कृति नेक्ससः ढुङ्गे युगदेखि कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्मको सूचना सञ्जालको संक्षिप्त इतिहास मा यही गहिरो विचार प्रस्तुत गरेका छन्। उहाँका अनुसार मानव सभ्यता सूचना सञ्जालको विकाससँगै अगाडि बढ्यो, र आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता त्यसै सञ्जालको सबैभन्दा शक्तिशाली रूपका रूपमा उभिएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता अब केवल एउटा प्रविधि होइन; यो हाम्रो सोच, निर्णय, सिकाइ र भविष्यलाई पुनर्परिभाषित गर्ने शक्ति बन्दै गएको छ।

शिक्षा यस्तो क्षेत्र हो जहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रभाव सबैभन्दा तीव्र रूपमा देखिन थालेको छ। केही वर्षअघिसम्म पुस्तक, कालोपाटी र शिक्षकमा सीमित रहेको कक्षाकोठा आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता–सहयोगी सिकाइतर्फ अघि बढिरहेको छ। शिक्षकले केही मिनेटमै पाठ योजना तयार गर्न, अभ्यास प्रश्न निर्माण गर्न, मूल्याङ्कनका सूचक बनाउन, प्रस्तुतीकरण डिजाइन गर्न तथा विद्यार्थीको सिकाइ स्तरअनुसार फरक सामग्री विकास गर्न सक्छन्। यसले शिक्षकको समय बचत मात्र गर्दैन, सिकाइलाई अझ अर्थपूर्ण र व्यक्तिगत बनाउने अवसर पनि सिर्जना गर्छ।

तर कृत्रिम बुद्धिमत्ताको वास्तविक शक्ति उत्तर दिनुमा होइन, सिकाइलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुमा छ। एउटा असल शिक्षकले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई सहयोगीका रूपमा प्रयोग गर्दा विद्यार्थीलाई सोच्न, विश्लेषण गर्न, प्रश्न गर्न र सिर्जना गर्न प्रेरित गर्न सक्छ। यही नै भविष्यको शिक्षाको आधार हो।

हरारीले नेक्सस मा एउटा महत्त्वपूर्ण चेतावनी पनि दिनुहुन्छ—धेरै सूचना हुनु भनेको धेरै सत्य हुनु होइन। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सही जानकारी दिन सक्छ, तर कहिलेकाहीँ भ्रमपूर्ण वा गलत सामग्री पनि उत्पादन गर्न सक्छ। त्यसैले शिक्षाको उद्देश्य कृत्रिम बुद्धिमत्ताले दिएको उत्तरलाई जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्नु होइन; त्यसको सत्यता परीक्षण गर्ने क्षमता विकास गर्नु हो। भविष्यको सफल विद्यार्थी त्यो हुनेछ, जसले कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोग गर्न मात्र होइन, कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई प्रश्न गर्न पनि जान्दछ।

नेपालका विद्यालयहरूका लागि कृत्रिम बुद्धिमत्ता चुनौतीभन्दा बढी अवसर हो। भौगोलिक कठिनाइ, सीमित स्रोतसाधन र शिक्षक अभावजस्ता समस्याका बीच कृत्रिम बुद्धिमत्ताले गुणस्तरीय शिक्षाको पहुँच विस्तार गर्न सक्छ। ग्रामीण विद्यालयका शिक्षकले पनि विश्वस्तरीय शिक्षण सामग्री तयार गर्न सक्छन्। विद्यार्थीले आफ्नो गति र आवश्यकता अनुसार सिक्क सक्छन्। भाषा सिकाइ, विज्ञान, गणित वा अनुसन्धान—सबै क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रभावकारी सहायक बन्न सक्छ।

यद्यपि, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सफल कार्यान्वयन प्रविधि उपलब्ध गराएर मात्र सम्भव हुँदैन। शिक्षकलाई नियमित तालिम, डिजिटल पूर्वाधार, स्पष्ट नीतिगत मार्गदर्शन र कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्बन्धी नैतिक शिक्षा को व्यवस्था आवश्यक छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले शिक्षकलाई प्रतिस्थापन गर्दैन; बरु कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोग गर्न सक्ने शिक्षकले भविष्यको शिक्षा नेतृत्व गर्नेछन्।

हरारीको नेक्सस ले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्छ—हामी सूचना सञ्जालका मालिक बन्ने कि त्यसका नियन्त्रणमा पर्ने? यही प्रश्न आज नेपालको शिक्षामा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। यदि कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई विवेक, नैतिकता र मानव मूल्यसँग जोडेर प्रयोग गर्न सक्यौं भने यसले शिक्षालाई नयाँ उचाइमा पु¥याउनेछ। तर यदि आलोचनात्मक सोच, तथ्य परीक्षण र जिम्मेवारीलाई बेवास्ता गरियो भने यही प्रविधि चुनौती पनि बन्न सक्छ।

त्यसैले आजको आवश्यकता कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट डराउनु होइन, कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई बुझ्नु हो। कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई अन्धाधुन्ध प्रयोग गर्नु होइन, जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्नु हो। शिक्षाको भविष्य कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मात्र तय गर्ने छैन; कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई बुद्धिमानी, नैतिकता र मानवीय संवेदनासहित प्रयोग गर्ने शिक्षक र विद्यार्थीले तय गर्नेछन्।

अन्ततः, नेक्सस ले दिएको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा यही हो—सूचनाले संसार बदल्छ, तर त्यसलाई सही दिशामा प्रयोग गर्ने बुद्धि मानिससँगै रहनुपर्छ। नेपालको शिक्षाले पनि यही मार्ग रोज्न सके, कृत्रिम बुद्धिमत्ता केवल एउटा प्रविधि रहने छैन; यो शिक्षामा गुणस्तरीय, समावेशी र दिगो परिवर्तनको आधार बन्नेछ।

थापा मधेस प्रदेशको रोष्टर प्रशिक्षक हुन